ЦИФРОВАЯ БИБЛИОТЕКА УКРАИНЫ | ELIB.ORG.UA


Новинка! Ukrainian flag (little) LIBRARY.UA - новая Украинская цифровая библиотека!

СПОНСОРЫ РУБРИКИ:


АКТАВАЯ КНІГА ПОЛАЦКАГА МАГІСТРАТУ ЗА XVII СТ. ЯК КРЫНІЦА ПА ВЫВУЧЭННІ ВАЙНЫ 1654-1667

АвторДАТА ПУБЛИКАЦИИ: 17 февраля 2003
АвторОПУБЛИКОВАЛ: Администратор
АвторРУБРИКА: ЛИТЕРАТУРА БЕЛАРУСИ




Максім Гардзееў

Магiстрацкiя кнiгi гарадоў Беларусi, большасць якiх cёння захоўваецца ў Нацыянальным гiстарычным архiве ў Мiнску, утрымліваюць найцікавейшую інфармацыю па айчыннай гісторыі ХVІ-ХVIII ст., у тым ліку па ваеннай. Перыяду адной толькі вайны 1654-1667 г. тычацца 10 адзiнак захавання 1. Як прыклад разгледзім актавую кнiгу полацкага магiстрату за 1656-1657 г.2

Цяжка вызначыць галоўны тып магiстрацкiх дакументаў, на аснове якiх можна пабудаваць даследаванне. Амаль усе яны так цi iнакш закранаюць якiя-небудзь пытаннi гiсторыi вайны. Калi чытаеш акты кнiгi, узнiкае ўражанне, што ўсё жыццё для жыхароў горада строга падзялiлася „надвое, то ест перед ратью и по рати осударской" 3. Да 1654 г. iснавала адно жыццё, пасля пачалося iншае. Змянілася нават інтытуляцыя ў магістрацкіх дакументах: у ёй з'явіліся радкі, дзе пералічвалі ся тытулы цара Аляксея Міхайлавіча (гл. дадатак). І таму вялiкi працэнт актаў нясе на сабе адбiтак падзеяў, што кiпелi тады на Беларусi.

На жаль, гэтая кніга — адзіная з усяго комплексу полацкіх магістрацкіх кніг, якая адносіцца да перыяду вайны. Дакументы паведамляюць, што магiстрацкi архiў згiнуў летам 1654 г., калi царскiя войскi займалi Полацк4. У наступныя гады гэта выклiкала цэлы шэраг зваротаў у магiстрат полацкiх мяшчан, якiя патрабавалi афiцыйна пацвердзiць свае правы на валоданне нерухомасцю i г. д. Шмат з iх страцiлі „в збегах военных" i асабiстыя дакументы на гэтыя правы.

Напрыклад, большасць актаў пра невяртанне пазыкаў цi звычайных даўгоў (а гэты тып фiнансавых дакументаў з'яўляецца самым распаўсюджаным) вырашалiся на працягу 1654-1657 г. не ў тым парадку, які існаваў раней. Рэч у тым, што ў сваёй жалаванай грамаце Полацку ад 7 верасня 1654 г. цар Аляксей Мiхайлавiч адтэрмiнаваў уплату ўсiх даўгоў на тры гады5. Таму кожны мешчанiн, на якога скардзiлiся аб даўгах, меў права патрабаваць, каб „его от тое жалобы до выйстя третего году той грамоте увольнили", што магiстрат i рабiў, адтэрмiноўваючы „розсудок правный" „до 166 [1657] году сеньтебра до первого чысла"6.

Тая самая царская грамата забараняла продаж, спальванне і разбурэнне двароў, лавак i агародаў тых палачан, што збеглi перад здачай горада ў Лiтву (гл. спасылку 5). Аднак гэты ўказ амаль не выконваўся цi быў занадта запозненым. Пакiнутыя жыхарамi дамы рабавалiся i нават разбiралiся. Вяртаючыся са „збегов военных", палачане знаходзiлi iх без вокнаў, дзвярэй, знiкала мэбля i iншыя рэчы, якія людзi, спяшаючыся летам 1654 г., не паспелi вывезцi цi схаваць. Так, мяшчанка Хоня Рабцоўна скардзiлася, што, калi яна пакiнула горад, „право, мне на дом служачое, пры иншой всей маетности моей рухомой в том же дому позостало и в небытност мою зъгинуло" 7. Дзякуючы памылцы пiсара, якi ўпiсаў дакумент ад 26 верасня 1658 г. у актавую кнiгу мінулага года, можна адзначыць таксама такую з'яву: часам пацярпелыя ад пагрому звярталiся ў магiстрат з просьбай перадаць iм у часовае валоданне дамы, пра лёс гаспадароў якiх не даходзiлi да Полацка чуткi. Ацалелыя будынкі давалiся „до часу" з наказам назiраць, каб тыя „до остатка розарены и спустошоны не были"8. Таксама аддаваліся для пабудовы дамоў пляцы зніклых гаспадароў 9.

Аналiз дакументаў кнiгi дазваляе сцвярджаць, што перад вайной i яе пачаткам горад пакiнула большая частка жыхароў, што супадае з дадзенымi перапiсу 1654 г., калi ў Полацку было налiчана толькi 839 „жилых дворов" пры больш чым 900 пустых10. Горад пакiдала шляхта, купцы, рамеснiкi. Вядома, што ад'езд заможных палачан у Літву і Курляндыю пачаўся яшчэ ў траўні 1654 г., што засведчылі веставыя адпіскі ваяводаў памежных з Вялікім Княствам расійскіх гарадоў11 . У самым пачатку вайны, гаворачы мовай актаў, «в самые трывоги военные», сітуацыя даходзіла да таго, што аднойчы немалая колькасць гараджан кінулася да берага ракі Дзвіны, імкнучыся сесці ў чаўны, якія там стаялі, і паплыць уніз па цячэнні. Кніга захоўвае скаргу мешчаніна Данілы Шапачніка, шкута (тып рачнога судна) якога вельмі пацярпела ў той момант ад натоўпу ашалелых людзей12.

Варта адзначыць, што не верылі ў сваю недатыкальнасць ад царскіх войскаў нават тыя, хто займаў высокія пасады ў органах гарадскога самакіравання, дзе трывалыя пазіцыі мелі прамаскоўскі настроеныя асобы. Верагодна, асабістыя адносіны кожнага з іх да вайны правялі ў магістраце выразную мяжу паміж яго членамі. Нехта ўцёк сам, з сям'ёй і з маёмасцю, што магла змясціцца на вазах. Іншыя заставаліся ў Полацку, але, падстрахоўваючыся, хавалі ці адпраўлялі з тымі, хто з'язджаў, самыя каштоўныя рэчы, асабістую дакумента цыю і грошы. Так, Полацк пакінулі мескі пісар Ян Дзягілевіч і бурмістр Павел Трасніцкі, адправілі ў Літву свае сем'і бурмістр Крыштаф Старымовіч (дарэчы, «рочный» (гадавы) бурмістр 1654 г.) і райца Рыгор Павук (ці Павуковіч) 13. А айчым Сімяона Полацкага, райца Емяльян Шарамет з горада не выехаў, маючы, верагодна, пэўныя намеры на супрацоўніцтва з новымі ўладамі, але ж «перед наступенем рати» вялікую частку сваёй рухомай маёмасці накіраваў у Літву разам з старэйшымі дзецьмі14 .

Збеглыя людзі адседжваліся па літоўскіх, курляндскіх і інфлянцкіх мястэчках, блукалі па лясах. Некаторыя, карыстаючыся даваеннымі асабістымі сувязямі, хаваліся пад апекаю заможных нямецкіх купцоў15. Вядомы выпадак, калі адзін з полацкіх рамеснікаў вывез з сабой у м. Дубмуйжу нават неабходнае для вытворчасці тканіны абсталяванне і ўжо там працаваў па спецыяльнасці 16.

Але можна адзначыць, што лёс уцекачоў быў незайдрос ным. Шмат з іх пацярпелі ад расійскіх і шведскіх войскаў, страцілі амаль усю вывезеную маёмасць. Прыкладам, былі прымушаныя аддаць грошы шведам зямянін полацкага Багаяўленскага манастыра В. Л. Гіра, маці райцы Р. Павука (ці Павуковіча) 17. Некаторыя, вярнуўшыся у Полацк, нават не маглі разлічыцца з старымі даўгамі, што адлюстроўвае цэлы шэраг справаў па патрабаваннях крэдытораў вярнуць гэтыя даўгі дамамі ці «всякой маетностю» неплацёжаздольных 18.

У шматлікіх актах рознага характару можна знайсці поўныя драматызму гісторыі разлучаных сем'яў, згінулых «в збегах военных» родзічаў, дзе тыповай з'яўляецца фраза пра каго-небудзь з іх: «по збеженью од рати с Полоцка нет ведома, где се и по сес час оборочает» 19. Паказальны ў гэтым сэнсе актыкаваны (занесены ў кнігу) тэстамент зямяніна Полацкага ваяводства А. Г. Чаркаса (выраз з гэтага дакумента вынесены ў загаловак артыкула). Калі ён ад'ехаў на вайну ў 1654 г., яго жонка і дачка трапілі ў маскоўскі палон, адкуль былі выкупленыя цесцем Чаркаса Крыштафам Пчыцкім пры садзейнічан ні ўжо згаданага райцы Е. Шарамета і царскага ваяводы С. Л. Стрэшнева. Але больш ніякіх звестак пра сваіх родных, ужо перахрысціўшыся і перайшоўшы на службу цару, да самай сваёй смерці земянін не атрымаў20 .

Мабыць, самым яскравым прыкладам таго, што магло адбыцца з уцекачамі, з'яўляецца апавяданне ацалелай пасля штурму Вільні 8 жніўня 1655 г. жонкі мескага пісара Яна Дзягілевіча 21. Лёс пісара заставаўся невядомым да 17 жніўня 1657 г., калі апавяданне было зарэгістравана ў магістраце Полацка. Захавалася таксама скарга яго дачкі Марыны ад 13 студзеня 1657 г., у тэксце якой напісана, што «Яна Дзягілевіча... в полон взято и до Княства Великого Московского до везеня запроважоно» 22. Там, у Вільні, моцна пацярпеў «од рати осударское» бурмістр П. Трасніцкі, страціўшы ўвесь свой асабісты архіў23.

Аналіз дакументаў паказвае, што ў гады вайны сярод палачан і жыхароў навакольных вёсак распаўсюдзілася такая з'ява, як хаванне ўсяго, што можна было забраць, у зямлі. Закопваліся грошы, дакументы, каштоўныя рэчы, прадукты харчавання, нават гарэлка24 . Але гэта не ратавала схаванае ад тых, хто ім цікавіўся. Былі выпадкі, што «рать осударская» наязджала ноччу на шляхецкія маёнткі з мэтай грабяжу25 . Цярпелі мясцовыя жыхары і ад «шышов» — бандытаў, якія з'явіліся ад самага пачатку вайны. Так, ужо ў ліпені 1654 г. нейкія «руские и белоруские люди разбойным способом» напалі на полацкіх купцоў, якія везлі з Апочкі жыта, забралі тавар і коней і, як сведчыць тэкст акта, «прытом все жывоты и убоство нам отнято и забрано, и мало, деи, нас всих насмерть не позабивано» 26.

Варта адзначыць, што некаторыя прадстаўнікі полацкага мяшчанства змаглі прыстасавацца да ўмоваў ваеннага часу. Баяздольныя мужчыны ішлі ў аддзелы полацкіх казакоў і стральцоў (колькасць апошніх ў 1661 г. складала 391 чал.27). Некаторыя былі праваднікамі ў аддзелах царскіх войскаў, займаліся перагонам адабранага ў сялян быдла пад час паходу на Рыгу летам 1656 г. Так, полацкія мяшчане Васіль Кожа і Васіль Гінька, якія запісаліся ў казакі, пад Кокенгаўзенам «набылі» 34 каровы, 4 кані і даручылі гнаць іх у Полацк двум іншым мяшчанам 28. Былі і тыя, хто ездзіў за рускім войскам і гандляваў з вялікім прыбыткам. Прыкладам, за час аблогі Рыгі полацкія мяшчане Сымон Каткоўскі і Казімір Рынкевіч, гандлюючы ў вайсковым абозе, зарабілі 70 коп грошаў літоўскіх 29.

Адзiн з актаў кнiгi зафiксаваў скаргу пасла войска запарожскага Рамана Ракушкі, які праязджаў праз Полацк. 22 верасня 1656 г. у Друi ён быў абрабаваны сваiм чаляднiкам Паўлоўскiм. Актыкаваная скарга Ракушкi змяшчае спiс скрадзенага, якi з'яўляецца крынiцай па побыце казацкай вярхушкi: „Конь Бахмат бурый, зъ седайного боку пятьно ест круглое; пры том кони кулбака щапраком блакитным фалендышовым, пры которой кулбаце пара пистолетовъ под сребром; готовых грошей золотых двесте; пара сукон фалендышовых; кунтушъ еден кгранатовое масти, другий зеленый з серебраными потребами; пар пят соболей; две шапки соболлих, третяя горловая; чарка серебраная, в которой грывна; два локти шыптуху" 30. Цікавым — у святле патаемных кантактаў гетмана з Карлам Х Густавам — з'яўляецца сам факт прысутнасці пасла Хмяльніцкага ў паўночна-ўсходняй Беларусі пад час перамоў па Віленскім пагадненні 1656 г. Такая версія падаецца нам найбольш верагоднай, бо ў перамовах прадстаўнікі казакоў не ўдзельнічалі нават у якасці назіральнікаў 31.

Кнiга змяшчае акты, па змесце якiх можна даследаваць праблемы арганiзацыi ўлады ў горадзе пад час вайны, асаблiвасцi дзейнасцi магiстрату ў гэты перыяд, стан рамеснай вытворчасцi, асаблівасці жыцця гараджан, паводзіны маскоўскіх войскаў, іх адносіны з мясцовым насельніцтвам (гл. дак. №№ 2, 4, 6, 7, 9) i г. д. Змест некаторых з іх дазваляе вызначыць рысы біяграфіі членаў магістрата, якія супрацоўнічалі з царскімі ўладамі, адлюстраваць іх маёмаснае становішча.

Увесь комплекс магістрацкіх кніг гарадоў Беларусі, што належаць да перыяду 1654-1667 г., — каштоўнае сховішча інфармацыі як па ўплыву ваенных падзей на гарадское жыццё, так і па ўдакладненні гісторыі самай разбуральнай у нашай гісторыі вайны.

У дадатку падаюцца дакументы актавай кнігі полацкага магістрату за 1656-1657 г., якія адлюстроўваюць разнастай ныя з'явы часоў ліхалецця.


--------------------------------------------------------------------------------

Заўвага: Тэксты актаў прыводзяцца ў адпаведнасцi з сучаснымi нормамi передачы старабеларускай мовы. Курсiвам адзначаны вынасныя надрадковыя лiтары, у круглых дужках пададзены скарочаныя часткi слоў. У квадратных дужках змешчаны словы цi iх часткi, якiя страчаны i адноўлены па сэнсе; характар пашкоджанняў тэкста адзначаецца палеаграфiчнымi каментарамi.

Усе акты прыводзяцца цалкам, за выключэннем № 3, большая частка зместу якога не тычыцца праблемы, што даследуецца.

ДАДАТАК:

№ 1. Абставiны справы ветрынскага святара З. Яновiча з полацкiм мешчанiнам Ф. Маскалёнкам пра 4 бочкі збожжа, аддадзеных на сховы пад час вайны, i вырок па ёй.

317. 7165*. М(еся)ца февраля четвертого дня.

Декрет в справе велебного отца Захаря Яновича, свещенъника ветренского зъ Федором Москален комъ о пол 1- 4 бочки збожа.

Б(о)жю м(и)л(о)стю г(осу)д(а)ря, ц(а)ря и великог(о) кн(я)зя Алексея Михаиловича, Всея Великия, Малыя и Белыя Россыи самодержца и обладателя.

Перед нами, бурмистрами, раицами и лавниками места цар ског(о) величества Полоцкого, того року на справахъ судовыхъ в ратушу Полоцкомъ заседаючыми.

Постановившысе очевисто, велебныи в Богу отец Захаря Яновичъ, свещенъни к ветреньски и, жаловалъ на мещанина места Полоцкого Федора Москален ка о неоддане и невернене собе чотырох бочок збожа розного, которое ему, уходечы од рати осударское с Полоцка, до схованя дал.

О што будучы он, Федор Москалено к, очевисто на день сегоднешни и через слугу врадовог (о) меског(о) Ивана Шлюбовского заказаны и, постановившысе, поведил: «Правда то ест, же мне велебныи отецъ Захаря Янович, свещеникъ ветреньски и, уходечы од рати, збоже розное до схованья дал, але не чотыры бочки — одно осминъ 2-, и не одному мне оное давал. Тедесмо часть того збожа продали, а остаток в яме запало, о чом и люде ведают», которых людеи мы, врад, наказали ему, Федору Москален ку, дня третего ку сознаню через себе постави т.

Што про паметь ест до книг меских полоцки х записано.

НГАБ, ф. 1823, воп. 1, спр. 1, арк. 196.

№ 2. Абставiны справы полацкiх мяшчан І. Пахiльчонка i П. Жука па скарзе аб пагроме ў 1654 г.

325. 7165. М(еся)ца февраля шостого дня.

Справа Игната Пахиличо нка с Петромъ Жукомъ о розгроменье его зъ маетнос тью рухомою, кгды был в збегах.

Б(о)жю м(и)л(о)стю г(осу)д(а)ря, ц(а)ря и великого кн(я)зя Алексея Михаиловича, Всея Великия, Малыя и Белыя Россыи самодержца и обладателя.

Перед нами, бурмистрами, раицами и лавниками места царског (о) величества Полоцкого, того року на справах судовых в ратушу Полоцкомъ заседаючыми.

Постановившысе очевисто, мещанин места Полоцкого Игнатъ Пахильчоно к прокладал жалобу на мещанина того ж места Полоцкого Петра Жука о то, иж, деи, онъ, Петр Жукъ, с помочниками своими наехавшы на его, Пахилчо нка, на тот час в збегах мешкаючого, еще в року тисеча шестсотъ пятьдесятъ четвертомъ, оного со всею маетностью рухомою розъгроми л и забрал оное на копъ пятьдеся т гр(о)шеи лит(овских) шышовским способомъ.

До которое жалобы будучы он, Петр Жук, очевисто на день сегоднешни и через слугу врадового меского Гарасима Сахонова заказаны и, постановившысе, поведил, иж, деи: « Я з двема товарышы своими был посланыи от его м(и)л(о)сти воеводы полоцкого за проводника пры осударовы х ратных людех и в том меисцу, где онъ, Пахилчоно к, в збегах перемешкова л, быломъ, але его не виделом, и што менит, якобымъ мел его розъгроми т, того николи не чынилом. Але тые ратные люды, у которых я проводникомъ быломъ, всюды, кгды одно ишли, домы людские палили и пустошыли, и людеи збеглых розбивали, на што готов ставит товарышо в моих двух: Якуша //[а. 201 адв.] Резника и Алексея Семеновича», которых мы, врадъ, дня третего оному ставит наказали.

И то про памет ест до книг меских полоцки х записано.

НГАБ, ф. 1823, воп. 1, спр. 1, арк. 201—201 адв.



№ 3. Апавяданне жонкі полацкага магістрацкага пісара пані Ф. М. Дзягілевіч пра захоп ў палон яе мужа пад час штурму Вільні войскамі цара Аляксея Міхайлавіча.

778. 7165. М(еся)ца авъгуста семънадцато г(о) дня.

Протестацыя пани Яновое Дягилевичовое, писаровое полоцкое о погроме неи от рати сталое в месте Виленско м.

Б(о)жю м(и)л(о)стю г(осу)д(а)ря, ц(а)ря и великого кн(я)зя Алексея Михаиловича, Всея Великия, Малыя и Белыя Россыи самодержца и обладателя.

Перед нами, бурмистрами, раицами и лавниками места царского величества Полоцко г(о), тог(о) року на справах судовых в ратушу Полоцкомъ заседаючыми.

Оповедала и з великим жалем своим плачливе до ураду жалобу свою доносила земянка воеводства Полоцко г(о) пани Федора Матюшевичо вна Яновая Дягилевичовая, писаровая места Полоцко г(о), сама от себе и именьем сынов своих трох, то ест: Стефана, Андрея, Якуба, и именьем четъверто г(о) сына своего, о котором где бы се оборочал , ведомости не мает, наиме Петра Дягилевичовъ, въ великои и незносно и шкоде собе и тым поменены м сыном ее в сие часы военные, и презъ взятье малжонка ее, жалобливое, през ратъных людеи царског (о) величества в полонъ, сталои таковым способом .

Ижъ кгды в року недавно прошломъ, тысеча шестьсот пятдеся т пятом, м(еся)ца августа осмог(о) дня, в день недельны и поранъко м въходила рать царског (о) величества до тог(о) места Виленъско г(о), доставуючы оног(о). В котором том месте Виленско м, еще пред взятемъ мешкаючы презъ цалыи рок по выеханю с Полоцка от рати, малжонокъ ее, жалобливое пани писаровое, панъ Янъ Дягилеви ч, писаръ мескии полоцки и, самъ и з нею, жалобливою малжонъкою своею и з некоторы м потомствомъ своимъ, видечы таковыи великии страх, повсклада вшы на колько возъ въсякую рухомую маетность свою: золото, серебро, цын, медь, грошы готовые, охенъдос тво и справы, обликги, прывилея и розные декрета, переводы правные на розныхъ особъ, — с тымъ всимъ мусел с тог(о) места Виленско г(о) за другими людми уходит. А так, кгды, выехавшы зъ самог(о) места, прыближы л се до моста муровано г(о), на реце Вели будучог(о), там же за великою тижъбою людеи уходячых , конеи и возов своих не могли през тотъ мостъ сами передобыться, ани возовъ перевести.

Въ ту пору, наступивъшы конно, огнисто, рать царског (о) величества великими полками, вперод поменено г(о) малжонка ее, жалобливое, пана Яна Дягилевича, писара меского полоцко г(о), жыво в полон възяли, а потом всю маетность рухомую, на возах будучую, которое было, легко рахуючы, на колкона дцать тысечеи в золоте, серебре, цыне, меди, въ грошах готовых и в рознымъ охендостве, — то все з возов побрали, а справы, обликги и прывилья иншые подрали, пошарпали, а иншые целкомъ в болото на землю покидали и з фастыкуло в розсыпали. Толко заледво она сама, пани Дягилевичовая, зъ некоторыми детьми малыми, з душами пешо, //[а. 524 адв.] 1- обънажоные [од]2 [т]ое3 рати царского вели[чес]тва 4 увошла.

А ушедшы, по розных меисцах , селах и мястэчках литовъски х и курлянъских бывшы, заледво до Полоцка къ поместе м своим под высокую руку царског (о) величества в року тысеча шестьсотъ пятдеся т семом отыскалася и прыбыла. Где, будучы велце утрапеная и не могучы през погинене справ жаднои власности своеи и малжонка своег(о) у розных людеи и кредыторо в своих позыскат , а забегаючы в час прышлыи в таковом погиненю справ еи, пани Дягилевичово и, и потомству ее в чом не зашкодило, але абы могла въсяких долгов, собе и малжонкови своему винных, на кредытора х позыскива т и власности своее доходить, тое оповедане свое жалосное учынила, описуючы в нем, которые на сес час вспомнеть могла достаточ не вси справы, собе и потомству своему по малжонъку ее а по оицу сынов ее належачые, которые над помененымъ мостом мурованы м за местом Виленски м з возов попропадали ...

Што ест записано. Выпис выдано. 5Повторе выдан5.

НГАБ, ф. 1823, воп. 1, спр. 1, арк. 524-525.

№ 4. Скарга пана Б. Лабуця пра напад на яго дом і крадзеж дакументаў.

48. 7165. М(еся)ца сентябра двадцато г(о) дня.

Протестацыя п(а)на 1[Базылия Лабу]1тя о на истя на дом и о забране многих справ през рат.

Б(о)жю м(и)л(о)стю г(осу)д(а)ря, ц(а)ря и великог(о) кн(я)зя Алексея Михаиловича, Всея Великое, Малое и Белое Роси(и) самодержца и обладателя.

Передо мною, Филипом Кособуцки м, бурмистро м места царског (о) величества Полоцкого, того року на справах судовых в ратушу Полоцко м заседаючы м.

Оповедал и жаловал земенин его царског (о) величества везду Полоцко г(о) пан Базылии Лабуть о том, иж в року теперешне м тисеча шестсот пятдеся т шостом, в м(еся)цу июню, подчас бытности самого асудара праведно г(о) на тот час в месте Полоцко м, кгды воиско и рать асударская шла през Полоцкъ на шведа под Дынемборокъ и под Рыгу, он, поменены и пан Базылии Лабут, выправил сынов своих на служъбу асударскую. Сам, яко чоловек в летех подошлых , жыл маетности в Оболи, в деревне, в селе Задорах у воеводстве Полоцко м лежачом, в маетности оичысто и его м(и)л(о)сти пана Крыштофа Жабы, чешъника полоцко г(о), а на сес час тую маетност ку въ заслузе от асудара праведного жаловано сыну его, пану Стефану Лабутю.

Там же, того року, м(еся)ца и дня вышписаного, з тог(о) воиска и рати царское, наехавшы на тое мешкане и деревню его, жалуючого п(а)на Базыля Лабутя, асударские руские, с тое рати люди, въ ночы, нет ведома з чыег(о) полку, шкатулу окованую, которая была у клети з розными справами и обликгами, розумеючы, иж у тои шкатуле грошы были, зо всим, не отбияючы, зъ собою тые розные люди взяли.

У которои то шкатуле справы важные были, то ест, наперве и: право вечыстое на маетност Обол, и протестацыи розные о погороне других справ на тую ж маетност Обол и от братанко в его, жалуючого, //[а. 29 адв.] 2- Станиславовичо в Лабутев самыи 3орыина 3 интромисыя продажы вечыстое того Оболя; прытом другое право вечыстое од пана Якуба Лабутя и от сестры его, пани Бутрымовичовое, ему, пану Базылю Лабутю, на тую ж Обол служачое; до того справы розные, выписы с протестацы и и реляцыи зъ паном Казимеро м Гребниц ким и с паны Герцыками; розные теж справы о пущу оболскую; прытом листы, обликги, то ест от пана Алекъсан дра Рыпинского ему, пану Базылю Лабутю, на коп трыдцат даныи, другии лист обликгъ от пана Владыслава Рагозы пану Яну Порадни, зятю его, служачыи , на коп пултора ста; до того право прызнаное у суду земского полоцкого од пана Яна Порадни, належачы и п(а)ни Марыне Лабутевне Яновои Пораднино и, малжонце его, за внесене служачыи , на коп пултараста; и иншых розных немало справ, квитов поборовы х, о которых в так великом жалю вспомне т не может.

Зъ гола въси справы от мала до велика тые ратные царские люди за наеханем кгъвалто вным тую шкатулу зо всими тыми справы зъ собою взяли и звезли, и нет ведома, где подели ку великои крывде, жалю и шкоде ег(о), п(а)на Базыля Лабутя.

О которои шкоде своеи заносечы протестацыю в час прышлыи, абы ему, пану Лабутю, зашкодит не могло, на сес час просил, абы тое плачливое оповедане и жалоба его до книг меских ратушных полоцки х было прынято и записано.

Што ест записано.

НГАБ, ф. 1823, воп. 1, спр. 1, арк. 29—29 адв.

№ 5. Абставіны справы полацкіх казакоў В. Кожы і В. Гінькі з перагоншчыкамі іх быдла ад Кокенгаўза да Полацка.

256. 7165. М(еся)ца генвара шеснадцато г(о) дня.

Справа п(ана) Василя Кожы и Васка Кгинки з Анашком 1- и с Филипом Зуем о шестеро коров и о двое конеи, грабежом узятых.

Б(о)жю м(и)л(о)стю г(осу)д(а)ря, ц(а)ря и великог(о) кн(я)зя Алексея Михаиловича, Всея Великия, Малыя и Белыя Россыи самодержца и обладателя.

Перед нами, бурмистрами, раицами и лавниками места царског (о) величества Полоцкого, того року на справах судовых в ратушу Полоцко м заседаючы ми.

Постанови вшысе очевисто, п(ан) Василии Кожа да Василии Кгинько, мещане места Полоцког (о), а на сес час козаки царског (о) величества полоцкие, жаловали на мещан того ж места Полоцкого Анашка 2- и Филипа Зуя о затрымане пры собе шести коров и двоих конеи грабежъны м способом , кгды они, жалобливые, с под Куконавза до Полоцка послали през них коров трыдцать чотыры да конеи четвора, а они, деи, толко оддали в Полоцку коров //[а. 163] двадцать осмъ а конеи двое.

До которое жалобы будучы они, обадва обжалованные, очевисто на день сегоднешни и через слугу врадовог (о) меског(о) Гарасима Сахонова заказаные, постанови вшысе, поведили, иж, деи: «Нам он, п(ан) Василии Кожа и Василии Кгинько, толко двадцат осмъ коров да конеи чет3воро 3 под Куконавзо м к Полоцку гнать дали, да с того ж быдла в дорозе пропали коровы две и кляча, то ест покрадено, а коня одног(о) взял москал, которог(о) они для прогону того ж быдла до нас прыставили, на што 4все4 маем людеи 5- Шапчыньско г(о) и сына его, и Яна Зелидни цкого, которые о томъ ведають», што они тое быдло москалю зъдали противны м зас способом , акторове, поведаючы, што власне имъ коров трыдцать чотыры и конеи четворо дали, меновали теж светков Филково г(о) сына Федора, которыи писал, Ивана Апанкови ча, поповича и челядника Шапчынско г(о). Которых то светков мы, врад, обеюм сторонам на ден третии ку сознаню ставит наказали.

И то про памет ест до книг меских полоцки х записано.

НГАБ, ф. 1823, воп. 1, спр. 1, арк. 162 адв.—163.

№ 6. Справа расійскага райтара А. Падасекава з полацкім мешчанінам А. Пракаповічам наконт украдзенага карабіна.

120. 7165. М(еся)ца ноябра чотырна дцатог(о) дня.

Справа Алимпия Подасекова сына, чоловека руского, раитара, с Анъдреем Прокоповичо м о карабин, которого у него опозналъ.

Б(о)жю м(и)л(о)стю г(осу)д(а)ря, ц(а)ря и великог(о) кн(я)зя Алексея Михаиловича, Всея Великия, Малыя и Белыя Россыи самодержца и обладателя.

Перед нами, бурмистра ми, раицами и лавниками места царского величества Полоцко г(о), того року на справах судовых в ратушу Полоцкомъ заседаючы ми.

Постанови вшысе очевисто, Алимпии Подасеко в сын, чоловек рускии служывыи раитарского строю, преклада л жалобу на мещанина места Полоцкого Андрея Прокоповича о то, иж, деи, опознал у него карабин свои власныи , которыи у нег(о), Алимпия, пропал 1пры многихъ речахъ 1 в таборах, коли стояли воиском под Полоцко м, идучы с праведны м г(осу)д(а)ро м, ц(а)ромъ под Рыгу. //[а. 81 адв.] Зачым, деи, нехаи выведется от2, Андреи Прокопови ч, от ког(о) тот карабин мает.

До которое жалобы будучы тотъ Андреи Прокопови ч очевисто через слуг врадовых на день сегоднешни и перед нами, врадом, поставлены и, усправед ливяючысе, поведил, же, деи: „Я тот карабин купил у чоловека руског(о), теж служывого, перед суседом Бураково г(о) зятя, которог(о) ку сознаню ставит готов. А иншых речеи жадных не куповало м".

Мы теды, врад, наказали есмо ему, Андрею Прокопови чу, тог(о) суседа Бураково г(о) зятя на ден третии до сознаня поставить, а по собе до сконченя тое справы паруку дать, яко ж зараз ручылся по нем мещанин полоцки и Иванъ Шлюбовски и, на сес час слуга мескии полоцки и. А потом обедве стороны до тое справы не прыступовали, и тот светок ставлен не был.

Што про паметь естъ до книг меских полоцки х записано.

НГАБ, ф. 1823, воп. 1, спр. 1, арк. 81—81 адв.

№ 7. Вырок у справе сокальскага святара Д. Цяцерскага з полацкім мешчанінам К. Рынкевічам пра рэчы, якія былі дадзены на сховы Рынкевічу ў 1654 г.

1695. 7165. М(еся)ца июля третего дня1.

Декретъ в справе отца Дементея Тетерского, свещенника соколииского, зъ Казимеромъ Рынкевичом о розные речы, ему перед ратью ку схованю даные на тисечу коп.

Б(о)жю м(и)л(о)стю г(осу)д(а)ря, ц(а)ря и великог(о) кн(я)зя Алексея Михаиловича, Всея Великия, Малыя и Белыя Россыи самодержца и обладателя.

Передъ нами, Филипомъ Кособуцкимъ а Кузьмою Наумовичомъ, бурмистрами, и передъ нами, раицами и лавъниками места царского величества Полоцъкого, того року на справахъ судовых в ратушу Полоцъкомъ заседаючыми.

Постановивъшысе очевисто, велебныи в Богу отецъ Деменьте и Тетеръски и, свещенъникъ соколииски и, проклада л жалобу на мещанина полоцкого Казимера Рынъковича о то, ижъ онъ, отецъ Тетерски и, еще передъ ратью праведного г(осу)д(а)ря, ц(а)ря дал ему, Казимеру Рынъковичу, до схованя немало розныхъ речеи и справъ поважныхъ зъ скрынею, в которои было тыхъ речеи всихъ и справъ, легъко рахуючы, на тысечу копъ грошеи литовъскихъ, яко у него, отъца Тетеръского, на реестре есть значне описано.

Теды деи онъ, Казимеръ Рынъковичъ, уходечы одъ рати с Полоцъка, тые речы все зъ собою в Литву вывезъ, а потомъ, вернувъшысе къ Полоцъку, со всимъ тымъ вцеле мешкаеть. А умысливъшы его, отъца Тетерского, до шкоды и убоства прывести, тыми всими речъми его зъ жоною своею корыстуеть, а ему, отъцу Тетерскому, за частокротънымъ упоминанемъ, нетъ ведома для чого отъдати не хочеть.

До которое жалобы будучы онъ, Казимеръ Рынъкови ч, очевисто на день сегоднешни и черезъ слугу врадового меского Гарасима Сахонова заказаны и, постановивъшысе, усправедливяючысе, поведилъ:

«Правъда то естъ, же мне отецъ Дементеи Тетерски и //[арк. 466 адв.] передъ ратью праведъного г(осу)д(а)ря, ц(а)ря скрыню свою з речома далъ ку схованю, але мелъ взять отъ мене в тотъ же час передъ ратью. А в томъ часе, кгды рать осударъская до Полоцъка наступовала, я, уходечы оное, выехалъ в Литъву, и тые речы его, отъца Тетеръского, пры своеи худобе вывезлъ. А кгды и в Литъву рать осударъская прыходила, я, устрашывъшысе, тые речы его, отъца Тетеръского, и зъ своею худобою мужыку на селе до схованья далъ. А кгды вжо рать у Литъву увошла, тотъ мужыкъ и инъшые суседи сказали, што тые речы вси и зъ ихъ жывотами рать осударова побрала и разорыла.

А я мъ тыми речми не корыстовалъ, любо ключъ отъ скрыни его, отъца Тетерского, пры мне былъ, и готовъ на томъ людеи поставить, што сукъню мою на русъкихъ ратныхъ людехъ видели, которая межы тыми жъ речъми у мужыка в схованью была».

Мы теды, врад, в тои справе вырозумевъшы, наказали есмо помененому Казимеру Рынъковичу, абы онъ дня третего зъ жоною своею прысегу выконалъ на томъ, яко он самъ и жона его речми, презъ отъца Деменьтея Тетерского до схованья собе даными, не корыстили, але вси пры худобе ихъ в Литъ[ве]2 подъ час рати пропали, и они об них не ведают. А по прысезе од того всего вольными быти мают.

Которую прысегу отец Тетерски и первеи сам на недель две, а потом по двух неделях малжон ка его до шести недель отложыла, и далеи обе с[то]роны3 до нас, враду, не были.

Што про паметь естъ до книг меских полоцъки х записано.

НГАБ, ф. 1823, воп. 1, спр. 1, арк. 466-466 адв.

№ 8. Скарга земяніна полацкага Багаяўленскага манастыра В. Л. Гіры пра крадзеж шкатулкі з дакументамі.

755. 7165. М(еся)ца августа третего дня.

Протестацыя Василя Лаврыновича Гиры, земенина монастырско г(о) полоцкого о покрадение справ и шкатулы.

Б(о)жю м(и)л(о)стю г(осу)д(а)ря, ц(а)ря и великог(о) кн(я)зя Алексея Михаиловича, Всея Великия, Малыя и Белыя Россыи самодержца и обладателя.

Перед нами, Филипом Кособуцкимъ а Кузмою Наумовичо м, бурмистрами, и перед нами, раицами и лавниками места царского величества Полоцко г(о) того року, на справах судовых в ратушу Полоцкомъ заседаючыми.

Оповедал и обтяжливе жаловал земенин их м(и)л(о)сти отцов законнико в монастира Богоявле нског(о) полоцкого зъ Межджыч , наиме Василеи Лаврынови ч Гира въ великои шкоде своеи, през злых а запометалы х на Б(о)га людеи собе сталои таким способом , иж кгды жалобливы и Василии Гира, прыехавшы до тыхъ Межджыч на мешканье по збеженью од рати праведного г(осу)д(а)ря, ц(а)ря, а умысливъшы собе, абы въ мешканью своем, яко в часы военные, през рать шкоды якое не понесл, упатрыв шы собе меисце за полверсты од тых Межджыч , в лесе заховал и закопал въ яме пры иншых многих речах шкатулу свою зъ розными поважными справами, собе належачыми, абы то все до слушног(о) часу вцеле зоставать могло.

Нижли сег(о) року сто шестдеся т пятого, въ м(еся)цу июлю, нет ведома которого дня и если в день або в ночь, не ведат хто и якие люди незбожные, а праве на Б(о)га и на срокгост правную запаметалые, тую шкатулу со всими речми, там же будучыми, злодеискимъ способом взяли и украли.

В которои то шкатуле было справ немало поважных, ему, Василю Гиры, належачы х, а меновите: квит, наимя его даныи, на две тысечы и семъдеся т таляров битых, што у него в Рызе на потребу //[а. 505 адв.] короля швецкого взято; другии квит, ему ж на семсотъ и двадцать пять таляров даныи, од мещанина и купца рыжкого Мерхеля Яста, на которую суму дошло ему од тог(о) рыжанина соли лаштов десеть; до того обликгъ выплачоны и од п(а)на Гелияша Порызны, наиме его жъ даныи, на золотых двесте полских .

Тые квиты и обликги вси, а прытом и иншые розные обликги и справы, ему ж на розныхъ особъ служачые, в тои шкатуле будучые, побрано и покрадено. Да взято там же сукна каразеи локти пять и иншых речы белоголо вских, которых за жалем своим вспомнети не можеть, немало покрадено.

А такъ жалобливы и Василеи Гира варуючы, абы през таковыи крадеж справ вышменованы х шкоды собе якое не поносил, и если бы се у кого те справы або речы покраденые оказат могли, с кождым таковым хотечы правом чынить и того всего доходит, тое оповеданье и жалобу свою занесл и просил, абы была до книг меских полоцки х записана.

Которая ест записана. Выпис выдано.

НГАБ, ф. 1823, воп. 1, спр. 1, арк. 506—506 адв.

№ 9. Справа пра крадзеж з сядзібы полацкага будаўнічага Александра Рыпінскага збожжа і гарэлкі расійскімі салдатамі, пастаяльцамі полацкага мешчаніна І. Валевачонка.

431. 7165. М(еся)ца марца трыдцатого дня в пятницу.

Справа его м(и) л(о)сти пана Алекъсан дра Рыпинъского, будовничого полоцкого, з Иваном Валевачо нкомъ о збоже з господы его м(и)л(о)сти покраденое в ночы.

Б(о)жю м(и)л(о)стю г(осу)д(а)ря, ц(а)ря и великого кн(я)зя Алекъсея Михаиловича, Всея Великое, Малое и Белое Россыи самодержца и обладателя.

Перед нами, Филипомъ Кособуцкимъ, бурмистромъ, а Сергеемъ Каменъкою, теж бурмистромъ 1на меисцу рочнего бурмистра 1, славетного пана Кузмы Наумовича будучымъ, и перед нами, раицами и лавъниками места царского величества Полоцкого, того року на справах судовых в ратушу Полоцкомъ заседаючыми.

Кгды ку розсудкови нашому врадовому прыточыласе справа земенина и будовничого воеводства Полоцкого, его м(и)л(о)сти пана Алекъсан дра Рыпинского, з мещаниномъ полоцки м Иваном Валевачо нкомъ за заказом ему, Валевачо нку, на день сегодне шнии очевисто черезъ слугу врадового меского Гарасима Сахонова, в турме седячому, даным, менечы о розъное збоже и горелку, злодеискимъ способом з господы его м(и)л(о)сти в ночы зъ свирна покраденое, которое се поличное в дому его, Валевачо нка, знашло и оказало. За которым поличны м ест зараз онъ, Валевачонокъ, до везеня секъвестру меского ратушънего взят, в котором и тепер зоставуючы и будучы перед нас, врад, по колко раз до права ставленъ, до крадежы того збожа и горелъки не зналсе, поведаючы, ижъ, деи, тое збоже в домъ его прынесли стоялцы его, служывые руские люди, а онъ в том не ест его м(и)л(о)сти виннымъ.

Теды тое справы его м(и)л(о)сть п(а)нъ Рыпински и, на сес час для близко наступуючы х святъ хвалебны х Великодных не хотечы поперат, просил на недел чотыры одкладу, поведаючы, иж, деи, вжо з розсудку его м(и)л(о)сти пана воеводы полоцкого од стоялцов солдато в тог(о) Ивана Валевачо нка част того збожа покраденого дошла, а остатка хотечы на немъ, Валевачо нку, яко на господару тых стоялцо в доходит, просил, абы до чотырох недель въ везеню он, Валевачоно к, зостал, альбо по собе людеи добърых оселых мещанъ 2парукою дал2, заносечы протестацыю словную на того Валевачо[ нка]3 о похвалку на дворника своего учыненую.

4В которои справе4 мы, врад, чынечы досыт на жоданье его м(и)л(о)сти пана Рыпинского, тую справу на чотыры недели, а меновите до двух недел по святе Воскресения Х(рис)т(о)ва трыдневъного близъко прыхотячого одложыли, а поменены и Валевачонокъ в шкоде его м(и)л(о)сти пана Рыпинско го до того термину, з одкладу прыподаючого до розправы, паруку по собе людеи оселых, мещан полоцкихъ //[а. 265] дал. А меновите ручылисе по немъ Моисеи Лукянови ч, тесть его, Исакъ Левонови ч и Алекъсеи Крывчонокъ, обецуючысе, иж его, Ивана Валевачо нка, за недели две по святе Великодно м перед нами, судом ратушънемъ полоцко м, до права поставя т, а за непоставенье м ино под всю жалобу его м(и)л(о)сти пана Рыпинъского подлегати мают и повинни будуть.

Которая справа, якосе перед нами на враде точыла, и тот одклад оное ест про памет до книг меских полоцки х записано. Выпис выдано.

НГАБ, ф. 1823, воп. 1, спр. 1, арк. 264 адв.—265.

СНОСКІ:

1 Гэта актавыя кнігі наступных магістратаў: берасцейскага за 30 студзеня 1661 г. —1 лютага 1676 г. (1401 арк.); гарадзенскага за 27 красавіка 1660 г.— 25 лістапада 1676 г. (433 арк.); дзісенскага за 8 лістапада 1657 г. — 1 ліпеня 1659 г. (213 арк.); менскага за 26 траўня 1663 г. — 29 кастрычніка 1676 г. (935 арк.); магілёўскага за 3 студзеня — 29 жніўня 1655 г. (298 арк.), 2 студзеня — 31 снежня 1657 г. (790 арк.), 1 студзеня — 31 снежня 1662 г. (861 арк.), 3 студзеня — 29 снежня 1663 г. (578 арк.); полацкага за 5 верасня 1565 г. — 28 жніўня 1657 г. (545 арк.); ружанскага за 19 лютага 1663 г. — 26 красавіка 1675 г. (325 арк.). Заўвага: датаванне даецца па вопісах.
2 Нацыянальны гiстарычны архiў Беларусi (далей — НГАБ), ф. 1823, воп. 1, с. 1.
3 Тамсама, арк. 263.
4 Тамсама, арк. 12. З папярэдняга за вайну перыяду ацалела толькi адна кнiга — за 1650 г. — НГАБ, ф. 1823, воп. 2, с. 1. Увогуле застаецца нявысветленым лёс усяго астатняга даваеннага комплексу магiстрацкiх кнiг Полацка, якi, трэба лiчыць, быў вельмi багатым (горад атрымаў прывiлей на магдэбургскае права ў 1498 г.).
5 Белоруссия в эпоху феодализма: Сборник документов и материалов (далей — БЭФ). В 3 т. Минск, 1960. Т. 2. С. 82-84.
6 НГАБ, ф. 1823, воп. 1, с. 1, арк. 187. Трэба адзначыць памылковасць датавання канцавога тэрмiну дзеяння згаданай царскай граматы ў БЭФ (гл. спасылку 5). Складальнiкi зборнiка вызначылi 7166 г. як 1658 па сучасным календары, у той час, калi першыя чатыры месяцы 7166 г. (у лiк якiх уваходзiць i верасень) адносяцца да папярэдняга — 1657 г. Да гэтай жа высновы прыводзiць просты падлiк трох гадоў ад часу надання граматы (7 верасня 1654 г.).
7 Тамсама, арк. 18.
8 Тамсама, арк. 32 адв.—33.
9 Тамсама, арк. 342 адв.
10 Полоцк: Ист. очерк / АН БССР. Ин-т истории. Редкол.: П. Т. Петриков (отв. ред.) и др. 2-е изд., перераб. и доп. Минск, 1987. С. 59.
11 БЭФ, Т. 2. С. 63.
12 НГАБ, ф. 1823, воп. 1, с. 1, арк. 243.
13 Тамсама, арк. 10 адв., 99, 196 адв., 524.
14 Тамсама, арк. 472.
15 Тамсама, арк. 180.
16 Тамсама, арк. 143.
17 Тамсама, арк. 98 адв., 506—506 адв. Гл. таксама дак. № 8.
18 Тамсама, арк. 1, 165.
19 Тамсама, арк. 12.
20 Тамсама, арк. 471 адв., 481—482.
21 Тамсама, арк. 524—524 адв. Гл. таксама дак. № 3.
22 Тамсама, арк. 156—157.
23 Тамсама, арк. 10 адв.
24 Тамсама, арк. 196, 455—456, 466—466 адв., 506—506 адв. Гл. таксама дак. №№ 1, 8. Гэтыя захады мелі рацыю, бо паводзіны царскіх войскаў былі зусім не паводзінамі „вызваленцаў". Прыкладам, калі полацкі мешчанін Купрэй Крупеня „зънашол корову" Курылы Івановіча „нету ведома чыго подле войска г(о)с(у)д(а)рового и до себе был взял", то адразу „тые ж люди ратные", як казаў у магістраце Крупеня, „ведаючы, што я чужую корову взял, назад оную и з моими коровами у мене отняли". — Тамсама, арк. 79—79 адв.
25 Тамсама, арк. 29-29 адв. Гл. таксама дак. № 4.
26 Тамсама, арк. 237 адв.
27 Акты Московского государства, изданные Императорскою Академиею наук / Под ред. Н. А. Попова, Д. Я. Самоквасова. С.-Петербург, 1894, Т. 3. С. 395.
28 НГАБ, ф. 1823, воп. 1, с. 1, арк. 162 адв.—163, 201—201 адв. Гл. таксама дак. № 2, 5.
29 Тамсама, арк. 106 адв., 161—161 адв.
30 Тамсама, арк. 33.
31 Мальцев А.Н. Россия и Белоруссия в середине XVII века. Москва, 1974. С. 112, 117.
* Тут i далей першая лiчба з'яўляецца нумарам акта ў магiстрацкай кнiзе, другая — вызначэннем года (7165 г. адпавядае 1656-1657 г.па сучасным календары).
1- далей змыта прыблізна 3 літары.
2- далей прабел прыблізна ў 19 літар.
1- далей змыта слова прыблізна з 5 літар.
2 змыта слова з 2 літар, даецца па сэнсе.
3 змыта першая літара ў слове, даецца па сэнсе.
4 змыта частка слова, страчаныя літары даюцца па сэнсе.
5—5 напісана почыркам ІІ іншымі чарніламі.
1—1 змыта частка радка, страчаны тэкст даецца па сэнсе.
2- далей змыта прыблізна 18-19 літар.
3—3 змыта прыблізна 2-3 літары ў слове, магчымы надрадковыя ўстаўкі, якія змыты. Верагодны варыянт прачытання орыинал.
1- далей прабел прыблiзна ў 9 лiтар.
2- далей прабел прыблiзна ў 13 лiтар.
3—3 упiсана над радком почыркам ІІ iншымi чарнiламi.
4—4 упiсана над радком почыркам ІІ iншымi чарнiламi.
5- далей прабел прыблiзна ў 10 лiтар.
1—1 упiсана над радком почыркам ІІ.
2 так у ркп., трэба чытаць он.
1—1 напiсана почыркам І. Далей почыркам ІІ.
2 у лiсце прабiта дзiрка, страчаныя лiтары даюцца па сэнсе.
3 у лiсце прабiта дзiрка, страчаныя лiтары даюцца па сэнсе.
1—1 напісана на палях.
2—2 упісана над радком.
3 у лісце прабіта дзірка, страчаныя літары даюцца па сэнсе.
4—4 упісана почыркам ІІ паверх змытай часткі радка.






 

Биографии знаменитых Политология UKАнглийский язык
Биология ПРАВО: межд. BYКультура Украины
Военное дело ПРАВО: теория BYПраво Украины
Вопросы науки Психология BYЭкономика Украины
История Всемирная Религия BYИстория Украины
Компьютерные технологии Спорт BYЛитература Украины
Культура и искусство Технологии и машины RUПраво России
Лингвистика (языки мира) Философия RUКультура России
Любовь и секс Экология Земли RUИстория России
Медицина и здоровье Экономические науки RUЭкономика России
Образование, обучение Разное RUРусская поэзия

 


Вы автор? Нажмите "Добавить работу" и о Ваших разработках узнает вся научная Украина

УЦБ, 2002-2018. Проект работает с 2002 года. Все права защищены (с).
На главную | Статистика последних публикаций